Psarskie okolice, czyli co warto wiedzieć...

Płynie Psarka płynie...

Tym razem nieco mniej o samej przyrodzie, przyjrzymy się za to bliżej zasobom wodnym gminy i najbliższych okolic, opisując przy okazji nieco szerzej zagadnienia związane z ich czystością.
Gmina Psary ze swoim najbliższym otoczeniem jest powiązana poprzez zlewnie rzek i cieków, które należą do dorzecza Wisły. Znaczy to, że wszystkie wody płynące w gminie i jej bliskim otoczeniu prędzej czy później łączą się ze sobą - wpierw niewielkie rowy melioracyjne, małe i większe potoki, rzeczki, które z swoim biegiem wpadających w końcu do królowej polskich rzek - Wisły. Jedyną większą rzeką, przepływającą przez gminę, a w zasadzie bardziej z nią sąsiadującą - wyznaczającą jednocześnie wschodnia jej granicę jest Czarna Przemsza.
Czarna Przemsza płynie głównie betonowym korytem, uregulowanym i izolującym ekologicznie rzekę od otoczenia. Wody wpływające do Psar są żywe i odpowiadają I klasie czystości. W stosunku do wcześniejszych lat jakość jej wód znacznie się poprawiła za sprawą likwidacji lub modernizacji instalacji ściekowych. Między innymi poprzez modernizację oczyszczalni Elektrowni "Łagisza" oraz likwidacji wielu punktów zrzutu ścieków nastąpił w latach dziewięćdziesiątych przełom w poprawie jakości wód w dalszym jej biegu (Będzin - Sosnowiec), w miejscach gdzie rzeka bardziej odstraszała niż przyciągał do niedzielnych spacerów.
Warto dodać, że jeszcze około 1995 roku w okolicach będzińskiego zamku i dalej betonowym korytem rzeki można było spotkać sporo osób brodzących w rzece i wyławiających "coś" przy pomocy dużych czerpaków. Pamiętam wtedy, ze wielu ludzi dziwił osobliwy widok tajemniczych "poławiaczy", tym bardziej że w cuchnącej, brudnej i raczej odpychającej rzece trudno było sobie wyobrazić jakiekolwiek żyjące stworzenie. Natura bywa jednak przewrotna i na nasze szczęście bardzo odporna na działalność człowieka - okazało się, że ci tajemniczy poławiacze znaleźli doskonały, choć zapewne niezbyt przyjemnie pachnący sposób na zarobek - poławiali małe skąposzczety, zwane rurecznikami, blisko spokrewnione ze zwykłą dżdżownicą, służące jako popularny pokarm dla ryb akwariowych.
Tylko rureczniki, ze względu na niskie zapotrzebowanie na tlen oraz przystosowanie do życia w mule o dużym stężeniu substancji toksycznych mogły się utrzymać i znakomicie rozmnażać w wodach dawnej będzińskiej Czarnej Przemszy. Obecnie, za sprawą programów ochrony wód, a także, dzięki środkom pochodzącym z funduszy celowych, dofinansowujących budowę oraz modernizacje oczyszczalni ścieków, kanalizacji, kolektorów itp. wody rzek, nie tylko będzińskiej Przemszy ale i mniejszych cieków uległy znacznej poprawie. Nie jest co prawda jeszcze bardzo dobrze, ale zniknęły już rzesze poławiaczy rureczników a w ich miejsce pojawiły się znowu ryby i woda nabrała w końcu odpowiedniej barwy i zapachu. Od kilku lat zresztą, we wcześniejszym biegu Czarnej Przemszy na pograniczu gminy Psary istnieje od sporego czasu, ciągnące się od Przeczyc bardzo popularne łowisko pstrąga, przyciągające z roku na rok coraz więcej wędkarzy. Lecz nie tylko Czarna Przemsza ma znaczenie dla gminnych wód, choć to właśnie do niej wpływa większość psarskich potoków i rzeczek. Kolejną większą rzeką, do której spływają wody z zachodniej części gminy jest Brynica. To właśnie ze względu na to gdzie uchodzą rzeki i potoki w gminie Psary można wyróżnić tzw. granice wododziałów tych dwóch rzek.

I tak:

dopływy Czarnej Przemszy (wododział C. Przemszy):
Potok Pagór, płynący do Dąbrowy Górniczej, korytem naturalnym, prowadząc wody o domniemanej I/II klasie czystości.
Potok Psarski, płynący do Będzina, korytem naturalnym.

dopływy Brynicy (wododział Brynicy):
Jaworznik prowadzący czyste wody naturalnym korytem do zalewu w Rogoźniku (gmina Bobrowniki).
Wielonka, płynąca od źródeł korytem naturalnym, a w części korytem szczelnym.

W okolicy naszych rzeczek i potoków, oprócz ciekawych roślin da się zaobserwować również ciekawe zwierzęta związane ze środowiskiem wodnym. W Psarce, w okolicach Stachowego możemy się natknąć na ryby - ślizy oraz cierniki, te drugie wpuszczone raczej przypadkowo przez ludzi, które jednak utrzymały się w jej bystrych choć jednak nienajczystrzych wodach. Tam też wiosną można często zaobserwować skorupiaki - przekopnice, bliskie kuzynki morskich skrzypłoczy, stanowiące swoista ciekawostkę ewolucyjną, gdyż nie zmieniły się i nie ewoluowały od kilku milionów lat. W tworzących się okresowo lub istniejących na stale sadzawkach i małych oczkach występuje spora ilość płazów, zarówno kilka gatunków żab jak i traszki. Z ciekawszych ssaków na uwagę zasługuje małe zwierzątko - rzęsorek rzeczek - owadożerny przedstawiciel ryjówek. Jest to doskonale pływający maleńki ssak odżywiający się owadami, drobnymi płazami oraz rybami. Jest aktywny w dzień i w nocy - ma tak wysoką przemianę materii, że nawet niewielka, kilkugodzinna przerwa w odżywianiu może spowodować jego śmierć. Należy pamiętać, że wody to nie tylko środowisko życia dla zwierząt, dzięki skomplikowanej sieci powiązań ekologicznych, pokarmowych i biotycznych stanowią one bardzo istotny element kształtujący ciekawe podmokłe zbiorowiska roślinne z wieloma licznymi gatunkami chronionych roślin jak również wpływają znacząco na mikroklimat całej okolicy. Miejmy nadzieję, że z czasem stan wód będzie ulegał sukcesywnej poprawie i znikną niestety nadal dość częste, choć nielegalne praktyki wylewania ścieków na otwarte tereny, dzikie ujścia i różne "tajemnicze rury" odprowadzające je wprost do wód. Pozostaje nadzieja na lepsze i wiara w poprawę świadomości ekologicznej - w końcu zasoby wodne na całym świecie kurczą się, dawno więc nadszedł czas, aby zacząć szanować to co dla nas najcenniejsze

Artykuł dostepny równiez na łamach G.G.Psary - grudzień 2005